{"id":2938,"date":"2014-02-03T20:00:24","date_gmt":"2014-02-03T19:00:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.valledearce.com\/?p=2938"},"modified":"2020-02-04T17:32:45","modified_gmt":"2020-02-04T16:32:45","slug":"nacimiento-del-valle-primeros-datos","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/cultura\/historia\/nacimiento-del-valle-primeros-datos\/","title":{"rendered":"ARTZIBAR: NOIZ SORTUA. LEHEN DATUAK."},"content":{"rendered":"

\"hiriberri<\/a><\/b><\/p>\n

LEHEN DATUAK. SORRERA. ADMINISTRAZIOAREN HISTORIA. <\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 El meu pa\u00eds \u00e9s tan petit<\/em><\/p>\n

Que sempre cap dintre del cor<\/em><\/p>\n

si \u00e9s que la vida et porta lluny d\u2019aqui<\/em><\/p>\n

i ens fem contrabandistes,<\/em><\/p>\n

mentre no descobreixin<\/em><\/p>\n

detectors pels secrets del cor.<\/em><\/p>\n

I \u00e9s aixi, com m\u2019agrada a mi<\/em><\/p>\n

I no en sabria dir res m\u00e9s.<\/em><\/p>\n

Canto i sempre em sabr\u00e9<\/em><\/p>\n

Malait d\u2019amor pel meu pais.<\/em><\/td>\n

\u00a0\u00a0 Ene sorterri ttipia <\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 bihotz barnean sartzen da,<\/em><\/p>\n

bizitzak hemendik urrun bazaramatza,<\/em><\/p>\n

eta kontrabandista bihurtzen bagara,<\/em><\/p>\n

bihotz barneko sekretuak <\/em><\/p>\n

atzemateko gailuak<\/em><\/p>\n

asmatzen ez dituzten bitartean.<\/em><\/p>\n

Eta horrela, horrelaxe dut gustuko, eta ezingo nuke jakin deus gehiago erantsi.<\/em><\/p>\n

Kantuan nabil, eta beti egonen naiz ene herriarenganako amodioak jota.<\/em><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Lluis Llach, musikari eta poeta katalana<\/p>\n

Gaur egun, ez dakigu noiz eta nola sortu zen gure Ibarra. Lehen agiriak XII. mendekoak dira, eta Ibarraz mintzo zaizkigu; beraz, mende hartarako antolatua zegoen Ibarreko administrazio gunea.<\/p>\n

Zenbait datu soltek galdera batzuk utzi dizkigute Ibarraren hasierako egituraz, eta zalantzak baditugu ere, zerga administraziorako zantzuak dira, dirua biltzeko datu batzuk, baina eratze bidean zegoen administrazio-egitura baten lehen urratsak izan daitezke. Honatx datu gutxi batzuk ikerketa egiteko:<\/p>\n

1.- Aezkoa-Artzibar.<\/em><\/strong> Dirua biltzeko zerrenda batzuetan Garralda eta Garaioa ageri dira; hasieran, jatorriz Aezkoak herriak dira, eta Artzibarko herriekin batera ordaintzen dute. Esate baterako, 1268an, biek ere Artzibarko gainerako herriekin ordaindu zuten: Peitas de val d\u2019Arci [\u2026] Peita de Guarraba et de Garayoa, I k. II ar., que recude a los ca\u00e7adores.\u201d.<\/em><\/p>\n

Gauza bera gertatu zen 1284ko ordainketetan: \u201cDe pecta de Garayoa et de Garralda, que ad venatores pert\u00ednet vallis d\u2019Arci, 1 kaf\u00edcem, 2 roba, domnus Corbaranus tenet.\u201d<\/em><\/p>\n

Halaber, besteak beste, 1285, 1286, 1290 eta 1294ko ordainketetan ageri dira, edota ezagutzen dugun azkenean, 1328an: \u201cIn uillis de Garralda et de Garayoa, de pecta que ad uenatores pertinet, 15 solidos. Defficunt 2 solidos, 6 denarios ut in annis preteritis.\u201d<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\"Val<\/a><\/i><\/b><\/p>\n

2.- \u201cVal d\u2019Artozqui\u201d. <\/em><\/strong>Denboraldi batez, agirietan \u201cVal d\u00b4Artozki\u201d ageri da, hau da Artozkibar edo Artozki ibar, eta Irati ibaiaren inguruko Artzibarko herri gehienak bildu zituen. Horrela, 1268an, \u201cVal d\u2019Artozqui\u201d<\/em> honako herriokin ageri da: \u201cArtozqui, Arizcuren, Huli, Yriverri, Chipua, Sarrassu, Horay, Azpparren, Orotz, O\u00e7otz, Munyain, y Hurdaci\u201d.<\/em><\/p>\n

O\u00e7otz Usotz da, eta Chipua, berriz, badirudi jende gune bat dela, eta fonetikoki, beharbada, egungo Txigua toki-izenarekin lot dezakegu, Orotz Beteluko errota zaharraren ondoan. Agiriren batean Iriberri-Sarasu ageri da, eta aipatu dugun horretan, hasieran berezita ageri dira. Bestalde, badakigu non dagoen Orai, baina ez dakigu non egon zen zehazki Urdazi, Azparren eta Artozki artean bai, baina non zehazki ez. \u201cHuli\u201d Uliberri da, eta Arizkuren gaineko toki-izena bat ez da ageri, \u201cIrisar\u201d. Urtasunek Iriberrirekin lotu du, baina zalantzazkoa da.<\/p>\n

Otsa Ibar honetan egon zitekeen kokapenaz, baina 1259ko agiri batean erraten da ez dagoela Artozki ibarrean: \u201dCaueria de Val de Artozqui con Ocha, 6 lib\u201d.<\/em><\/p>\n

Inguru horretako bi herri ez dira ageri, hots, ez Ekiza, ez Lakabe. Ez al zegoen garai hartan horrelako herririk? Ez zalantza dugu Adasa eta Gorraitz herriek sartuta egon beharko ote zuten, haien kokapen geografikoari erreparatuta.<\/p>\n

Bitxia bada ere, ordainketetan \u201cval d\u2019Artozqui<\/em>\u201d Artzibarko petxen barnean ageri da gehienbat, eta gainera, aipatu herri batzuen ordainketa sorlteak ere ageri dira, eta Garaioa eta Garraldarako aipaturiko datetan, 1268tik 1328ra.<\/p>\n

\u2013 \u00a01259an,<\/strong><\/em> \u201cCaueria de Val d\u2019Artozqui, 5 k. 1 ar. Deficit, 3 k. 1 ar. 2 q., et de antan, 2 k. 1 ar. [\u2026] Caueria de Val d\u2019Artozqui, 14 k. 3 ar. Deficit, 10 k. 2 ar. 2 q., et de antan, 6 k. 1 ar. 1 q. 2 alm. [\u2026] Caueria de Val de Artozqui con Ocha, 6 lib\u201d.<\/em><\/p>\n

\u20131280an, \u201c<\/strong><\/em>Peita de val d\u2019Artozqui, IIII s. que recude a los ca\u00e7adores. Ibi, de val d\u2019Artozqui, XX s.\u201d<\/em><\/p>\n

\u2013 \u00a01284an<\/em><\/strong>, \u201cDe pectis vallis d\u2019Arcii [\u2026] De pecta vallis d\u2019Artozqui, 21 kafices, 3 roba, 1 quartalem, domnus Corbaranus tenet.\u201d<\/em><\/p>\n

\u2013 \u00a01298an,<\/strong><\/em> \u201cPeytas de val d\u2019Ar\u00e7i, [\u2026] En val de Artao\u00e7qui, peyta 5 k. Deficit 1 k.. por 2 axaderos que van por puertas.\u201d<\/em><\/p>\n

Espero dezagun herri horiei buruzko agiri gehiago aurkitzea, eta beharbada, den-denak kokatzeko bidea izanen dugu.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"Artzibar<\/a>

Galdurotz y Amokain est\u00e1n lejos f\u00edsicamente del valle. Actualmente constan como despoblados, aunque vive gente en Galdurotz. Amokain pertenece a Eguesibar y Galdurotz a Lizoainibar-Arriasgoiti.<\/p><\/div>\n

<\/i><\/b>3.- Agoizko eta Nagoreko jauna. <\/em><\/strong>Lehen agirietan, Artziko Jauna ageri da, hau da, erregeak Ibarrean zuen ordezkaria: batzuetan, ibarreko jauna dela erraten da, eta bestetan, eskumena ere beste Ibar batzuetan zuena; Aezkoan, konparaziora. Baina salbuespen bat ere ageri da. 1079. eta 1080. Urteetako agirietan idatzia baitago \u201cLope Arceiz\u201d<\/em> \u201dAhoiz et Nagore\u201d-<\/em>ko jauna zela.<\/em>\u00a0 Beharbada, aldi baterako, noble bati egindako mesede edo dohaintza gisara, Nagoreko eskumena ere eman zitzaion, Ibarreko eskumenetik bereizita. Bada zer ikertu.<\/p>\n

4.- Amokain-Galdurotz.<\/em><\/strong> Bi herri horiek agertu ziren, Ibarretik urrun, baina biak ere Artzibarkoak. Zer dela eta? Nork daki ez ote ziren izanen Artzibarrekin zerikusia zuen jaun baten jabetzapekoak. Nor ote? Artzi familia? Uriztarrak?<\/p>\n

\"lusarreta<\/a><\/p>\n

LEHEN DATUAK.<\/strong><\/p>\n

XII. eta XIII. mendeen artean, Iru\u00f1eko erregearen hainbat ordezkarik Artzibar kontrolatzen zuten, garai hartan erregea Iru\u00f1ekoa baitzen, hala erraten zitzaion. Ordezkari horiek hainbat eginkizun izanen zituzten: zergak kobratzea, justizia egitea\u2026. Zenbaitetan, Artzibarren bakarrik arituko dira, eta beste batzuetan, berriz, ibar mugakideetan ere izan zuten eskumena. 1079- 80. urteetan, arestian aipatu dugun\u201cLope Arceiz\u201d <\/em>ageri da, hau da, Agoizko eta Nagoreko jauna.<\/p>\n

1135eko agirian, Lope Garzes Artzibar osorako ageri da. 1171koan, berriz, Lop Arcez Artzibarko eta Aezkoako jauna izan zen; \u201cLupus Arcez in val d\u2019Arze et in Aezcoa\u201d.<\/em><\/p>\n

Garai hartako errege-agiri gutxi daude gure Ibarraz. Baina badakigu errege Antso Jakitunak pribilegioak eman zizkiola Artzibarri<\/strong> 1159-64 inguruan, eta gero, errege Teobaldo II.ak pribilegioak berretsi eta hobetu zituen<\/strong>, noiz eta Erroibarren Aurizberri sortu zuen urte berean. Artzibarrek, urtero, 50 kahiz olo ordaindu behar zituen zergetan, bai eta 60 sos ere. Antso Jakitunaren agiriaren zati bat ekarri dugu hona. Agiria hondatua dago, eta historialariek puska bat besterik ez dezakete irakurri. Halaber, Teobaldo II.aren testuaren zati bat ere ekarri dugu. Honatx:<\/p>\n

1159-64<\/strong><\/em>. urtea<\/strong> [\u2026] Ego Sancius, per Dei gratiam rex, faci\u00f3 hanc cartam vobis totis meis scan\u00e7ianis [\u2026] \u00a0ante me et solt\u00f3 vobis illos d\u00faos solidos quos misit vobis Lop Ar\u00e7eiz de Arc et per rogo que fecit michi Petro de Ara\u00e7uri quod habeatis illud et possideatis saluum et ingenuum [\u2026]\u00a0scilicet .XL\u00aa. kafiz auene ad festum sancti Michaelis et .LX. solidos et ad festum s\u00e1ncte Crucis .centum [\u2026]<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

    \n
  1. urtea<\/em><\/strong> [\u2026] Ego Sancius, per gratiam rex, facio hanc cartam vobis totis meis escancianis [\u2026] tum. Placuit mihi libenti animo et expontanea voluntate, quod dono vobis et con\u00e7edo et con [\u2026] unt ante me, et solto vobis illos duos solidos quos misit vobis Lop Ar\u00e7eitz de Arcx. Hec [\u2026] \u00a0et per rogo que fecit michi Petro de Aracuri quod habeatis illud et possideatis saluum et inge [\u2026] seculorum amen, salua mea fidelitate et de omni mea potestate, per infinita secula seculorum amen [\u2026] scilicet, .XL. kafiz auene ad festum Sancti Michaelis, et .XL. solidos et ad festum Sancte Crucis, cen[sa] omnibus sint liberi et soluti erga omnes homines. [\u2026]<\/em><\/li>\n<\/ol>\n

    Otsak<\/strong> ere baditu errege-agiriak. Lehenbizikoan, 1189koan, Antso jakitunak Otsako 28 ezkonduei eman zizkien foruak. Bigarrena, berriz, 1196-1201koa da, eta Antso Azkarrak derrigorrezko lanak gutxitu zizkien:<\/p>\n

    A\u00f1o 1189<\/em><\/strong>.<\/em> In nomine Domini nostri Ihesu Christi. Ego Sancius, per Dei gratiam rex Nauarre, facrio istam cartam co[n]cressionis et confirmacrionis [de foro quod dono ad illos] .XX. et VIIIo casados qui sunt in Oxxa inter uarones et mulieres. [Notum sit ita que] \u00f3mnibus hominibus tam presentibus quam futuris quod placuit michi Sancrio [rege Nauarre] et ideo libenti animo et spontanea uoluntate concredo et confirmo ad pre- [dictos meos] casados de Otsa pro foro quod in unoquoque ano donent michi .C. et .XX.\u00a0solidos ad festum sancti Michaelis et non donent ullam alima peytam.\u00a0Uolo etiam et stabilio ad illos et concedo quod non habeant potestatem neque allium caualero pro seniore n[i]si me.\u00a0Istud forum dono ad illos supradictos casados de Otsa quod abeant illos et generacrio illorum et confirmo illud cum meo signo, salua mea fidelitate et de mea posteritate per s\u00e9cula cunta. [\u2026]<\/em><\/p>\n

    A\u00f1o 1196-1201<\/i><\/strong>. <\/em>Ego Sans\u00e7ius j\u00fanior, per Dei gratiam rex Nauarre, con\u00e7edo et dono in forum perpetum abendum ad predictos [casados] de Otsa quod non uadant ad meos labores nec fas;iant michi facenderam, nec ipsi, nec rota illorum futura genera\u00e7io.\u00a0Et ad maiorem huius cons\u00e7esionis firmitatem hinc pagine si[g]num meum inprimo mea propria manu factum. Signum San\u00e7i reg\u00eds Nauarre.\u00a0Ego Forro cantor Tutelis et domini reg\u00eds cancellarius, de manda[me]nto ipsius istud super adidi et hoc signo signauit.<\/i><\/p>\n

    Ibarra nobleziaren eta Elizaren mendean.<\/strong><\/em> Noblezia Ibarraren hasieratik egon zen bertan sustraitua, eta jabetzapeko lur aunitz zituen, eta mendeek aitzinera egin ahala, herri osoez ere jabetu ziren: Arizkuren, Zazpe, Asnotz, Artzi; Gurpegi ere beharbada\u2026 Baina jabetza horiei buruzko azterlan bat egin beharko litzateke, eta noizkoak diren eta zenbat Ibarrean zeuzkaten onibarrak eta etxeak.<\/p>\n

    Dakigunez, baziren jauregian Arizkuren, Artozki, Arrieta, Azparren, Artzi, Asnotz, Gurpegi, Imizkotz, Orotz Betelu eta Uritzen. Artzibarren, 1366ko lehen zenbaketan, baziren 127 su; beraz, horrekin bat, 635 biztanle izanen zituen, 28 herritan banaturik, baina haietariko lau jada jenderik gabe zeuden. Su horietatik, 88 nekazariak ziren, eta 39, nobleak. Nabarmentzekoa da Uriko su guztiak, hamazazpiak, nobleak zirela, eta Arrietakoak, seiak, ere bai. Aetzekin alderatuta, noble ehunekoa oso altua da, eta aurrepirinioarekin dute antz handiagoa.<\/p>\n

    1127-34an, Orreagako monasterioa<\/strong> sortu zen, eta haren baita, kofradia bat zegoen, inguruko auzokideek osatua; besteak beste, Artzibarkoek. Kolegiatak, laster, Artzibarko lur aunitz bereganatu zituen, dohaintzak eta erosketak zirela eta. Hona hemen hurrenkera kronologikoan Orreagak Artzibarren eskuratu zituen jabetzak, XIII. mendekoak bakarrik:<\/p>\n

    \u2013 1176. \u00bfEkieta?<\/strong><\/em> Kolegiatak lau erregu babaz osaturiko petxa bat dauka \u201cEquie\u201d <\/em>izeneko tokian. 1244an, ez da petxa gisa ageri, zentso gisa baizik. Mirandak (1993) dio \u201cEquie\u201d<\/em> Longidan dagoela, baina Artzibarko Ekieta ere izan liteke, Longidarekin mugakide den herria.<\/p>\n

    \u2013 1196. Arrieta<\/strong><\/em>. <\/em>Otsoa Eslabakoak eta haren emazte Elbira Arrietakoak hainbat onibar eta nekazari-morroi eman zizkioten dohaintzan herri batzuetan: Olatz, Olaeta, Erdotzain\u2026 eta Arrietako lur batzuk ere bai.<\/p>\n

    \u2013 1201, Hiriberri. <\/strong><\/em>Onibar batzuk eman zizkioten dohaintzan, bai eta herrian dituzten nekazari-morroien bi herenak ere. (Nekazari-morroiak edo Collazo<\/em> izenekoak lotuta zeuden salerosten zen lurrari; hau da, lurrarekin batera salerosten zituzten).<\/p>\n

    \u2013 1206, Urrobi.<\/strong><\/em> \u201cSancha de Aox\u201d<\/em> izeneko andreak lau nekazari-morroi eman zituen dohaintzan \u201cUrrobi de Aurrouieta\u201d <\/em>izeneko lekuan, eta nekzari-morroi bakoitzak hiru peoi eman behar zituen lanerako.<\/p>\n

    \u2013 Hacia 1206. Uliberri.<\/em><\/strong>\u00a0Zentso-onibar baten dohaintza.<\/p>\n

    \u2013 \u00a01200-15, Arrieta.<\/strong><\/em> Orreagak onibar bat eta hari lotutako nekazari-morroia erosi zuen, 40 morabetinotan eta 340 sosetan. (Nekazari-morroiaren izena: Gutierre Guerreterizo<\/em>).<\/p>\n

    \u2013 1219, Ekiza<\/strong><\/em>. \u201cSancho de Muro\u201d soldaduak eta haren emazte Jordanak bi nekazari-morroi eman zituzten dohaintzan, eta halaber, afari bat bi erlijioso-anaiarentzat eta bi zelabererentzat. 1427rako, Ekizako eliza-patronatua ere Kolegiatarena zen.<\/p>\n

    \u2013 1220, Asnotz.<\/strong><\/em> Nekazari-morroi andrazko bat eman zen dohaintzan; 2\/3 Orreagarentzat, eta 1\/3, San Joan ordenarentzat.<\/p>\n

    \u2013 \u00a01244. Ekieta?<\/strong><\/em> Equi\u00e9\u201d<\/em> izeneko lekuan, nekazari-morroi bat eman zuten dohaintzan \u201cAniz de Cirauqui\u201d-<\/em>ko lur baten truke. <\/em><\/p>\n

    \u2013 1261, Artzi.<\/strong><\/em> Etxalde bat erosi zuen. Garai hartan bertan, data argirik gabe, hainbat dohaintzat; besteak beste, herri erdia.<\/p>\n

    \u2013 1261-63, Orotz Betelu.<\/strong><\/em> Bi oinarren dohaintza.<\/p>\n

    \u2013 1290. Zazpe.<\/strong><\/em> Urte hartarako, Orreagak jada bazituen hainbat lursail eta errota.<\/p>\n

    Leireko monasterioarentzat, ez zuen hainbesteko garrantzia gure Ibarreko ahalmen ekonomikoak. Urrunxko baitzegoen bere artaldeen ibilbideetatik, baina Aezkoa abelbidea ere erabiltzen zuten, eta abelbide horrek Ibarraren ekialdea ukitzen zuen. Leirek ingurua kontrolatzeko gune bat zuen Longidan, hots, Billabeta, eta aipatu abelbidean, berriz, Aristu, Azparren herriaren mugakidea. Iduri du Artzibarrek jabetza batzuk bakarrik eduki zituela Gurpegin, hau da, eliza eta bi onibar.<\/p>\n

    \"arrieta<\/a><\/p>\n

    Juantoren azterlana lehen mendeez eta haren administrazioaz .<\/strong><\/p>\n

    Consuelo Juanto Jim\u00e9nez historialariak (1996) Ibarreko lehen garaiak ikertu ditu. Beraz, gure artikulu hau bukatzeko, haren ikerlanaz baliatuko gara Artzibarri buruzko agirietan dauden lehen datuen arrastoei jarraitzeko. Azterlanari ekarpenik egiten ez dioten oharrak kendu ditugu. Baina hark aipatzen dituen datuen batzuen gaineko azalpen batzuk mantendu ditugu, hori bai zenbakikuntza berria ezarriz:<\/p>\n

    Zaila da zehatz-mehatz erratea zer unetan eratu ziren Artzibarko herrixkak; nolanahi ere, herriok jada antolatuak zeuden XII. mendean, zeren, 1127 aldean, esanguratsua eta garrantzitsua baita Artzeko kofradiakideen presentzia Orreagan. <\/em><\/p>\n

    Hurrengo mendeetan, Ibarra oinordetzako jaurerri iraunkorra zen, errege Karlos III.ak 1413an bere seme natural Godofreri dohaintzan emana, eta semeak honela jaso zuen jaurerria:\u00a0\u00a0 bere \u201d pechas, homicidios, sisantenas y jurisdicci\u00f3n baja y mediana\u201d.<\/em><\/p>\n

    Oinordetzako jaurerri iraunkorra Godofre jaunari dohaintzan emateko agirian, Artzibarko herri gisa ageri dira: Lusarreta, Arrieta, Espoz, Gurpegi, Zazpe, Nagore, Artozki eta Azparren, Muniain, Lakabe, Orotz, Oloriz, Iriberri, Adasa, Garralda, Otsoa eta Orai.<\/em><\/p>\n

    Jaun Godofrek, geroago, jaurerria Tuterako deani eman zion eman zion, hau da, Sancho de Oteizar-i, zor zizkion 5.000 libera ordaintzeko. Handik gutxira, deanek San Joan Jerusalemgo ordenako zaldun eta priorearen eskuetan utzi zuen jaurerria, hots, frai Martin Martinez Ollokikoari. Dena dela, jaurerria berriz erregeen eskuetara itzuli zen, zeren, Bianako Printzeak, 1453an, bere kontseilari eta \u201cmaestre hostali\u201d eman baitzizkion jaurerriko herrietako petxak eta zalduneria ordena, bai eta osteinto eta baturratu izeneko petxak ere (1). Gizon hura Joan Martinez Urizkoa zen, Artiedako jauregiko jauna, alegia. <\/em>(2)<\/p>\n

    Badirudi, jaurerria berriz ere Koroaren eskumenera itzuli zela, zeren, 1466an, Andere Leonorrek betirako eman baitzion dohaintzan Artiedako jaunari, hots, aurrekoaren oinordekoari, Karlos Artiedakoari. Agiriaren arabera, dohaintza aipatu jaunarentzat, ezkontza legitimoan jaiotako seme eta ondorengoentzat egin zen, eta Jaun Karlosek jaurerriarekin batera hari zegozkion petxak eta errentak jaso zituen. Baina, <\/em>XVIII. mendean jaurerriak erregearen ondareari egiten zion ekarpena, \u201cAsc\u00e1rraga, Igunin y Urroz<\/em>\u201d-ekin batera (3).<\/p>\n

    Orreagak Artzibarren zuen jabaria herriotan oinarritzen zen: \u201cAdasa, Oroz-Betelu, Oloriz de Suso o superior y Ol\u00f3riz de Yuso o inferior\u201d.<\/em><\/p>\n

    Oloriz eta Urrobi herriak Joan Egurbidekoaren noblezia jaurerriak izatera pasatu ziren 1466. urtean, andere Leonor printzesak dohaintzan emanak. <\/em><\/p>\n

    Baina, Urrobi berriz ere erregearen eskuetara igaro zen, zeren, 1448an, erregeak Arrietako eta Saraguetako hainbat auzokideri laga baitzien <\/em>(4); dena den, handik gutxira, berriz ere erregearen ondarera itzuli zen, zeren, 1666ko agiri baten arabera, erregeak Urrobiko benta saldu baitzien Urdirozko hainbat auzokideri 200 dukatetan, baina erregeak beretzat gorde zuen lekuaren gaineko zuzeneko jabaria.<\/em><\/p>\n

    Nagoreko jaurerriak <\/em>(5) Olorizgoiti hartu zuen tributu iraunkorrean, eta Arzizkurengo noblezia-jaurerriaren jabea Migel Periz Donamariakoa izan zen 1539an. <\/em><\/p>\n

    Honatx Ibarreko errege-jaurerri batzuk: Artozki, Azparren, Nagore, Otsa, Hiriberri, Lusarreta eta OroTz Betelu.<\/em><\/p>\n

    XIX. mendean, herriok Artzibarkotzat jotzen dira: Amokain, Arizkuren, Arrieta, Artozki, Asnotz, Azparren, Ekiza, Espotz, Galdurotz, Gorraitz, Lakabe, Lusarreta, Muniain, Gurpegi, Imizkotz, Nagore, Orotz Betelu, Otsa, Saragueta, Uliberri, Urdirotz, Uritz, Usotz, Hiriberri, Zandueta eta Zazpe; horiez gain, Oloziko baserria, eta Urrobi, Olorizgoiti, Olorizbeiti eta Adasa, laurak ere jendez hustuak.<\/em><\/p>\n

    Aipatutako mendera arte, Ibarreko herri horiek Kontzeju beregainak ziren, herriko gaiak administratzeko; baina gerra garaian, Ibarreko alkateak gobernatzen zuen, aldi berean gerra-kapitaina baitzen, eta Nagoren bizi zen. <\/em><\/p>\n

    XIX. mende hasieratik, gobernu batzorde batek gobernatu zuen Ibarra, alkateak, diruzainak eta bost diputatuk osatua. Udal araubide batua jartzearekin batera, Ibarreko Udalak eta Hogeiko Batzordeak kudeatu zuten Artzibar. Hogeiko Batzordean kide ziren alkatea, sei zinegotzi, idazkaria eta Ibarreko hainbat lurjabe. <\/em><\/p>\n

    1845ean, Orotz Beteluko udal dermioa Artzibartik bereizi zen; hiribilduaren maila eman zitzaion eta bere Udala eratu zuen. <\/em><\/p>\n

    OHARRAK: (1)<\/em><\/strong>. Baturratu izeneko petxa bat eta urratu hitzez osatuta dago; hau da, bat urratzea edo desegitea, hildakoaren petxa desegiten baitzen, eta petxa oinordekoen artean banatzen zen, oinordetzan jasotzen zituzten ondasun petxadunen arabera. Zehazki, baturratu petxa ondasun petxadunez ari da, eta seme bilauen artean, ondasun horiek herentzian jaso behar zituzten nortzuek eta semerik gabe eta testamentua egin gabe hildako anaiaren anaiek, erran nahi baita, haiek bezala, hildako anaiak ama bilauarengandik herentzian jasotako zatia hartzen zuten. Bizirik zirauen alargunak ere aipatu zatia jasotzen zuen herentzian.<\/em> YANGUAS Y MIRANDA, J., Diccionario de los Fueros y Leyes de Navarra. Iru\u00f1ea 1964, 204. oharra.<\/p>\n

    (2).<\/strong><\/em> Urte hartan bertan, Bianako Printzeak Artiedako Jauregiko jauna izendatu zuen, Irunberriko kapitain kargurako aipatua, bai eta Bigotzari, Aizpurgi eta Nabaskozeko gotorlekuetako kapitain kargurako ere. Cf. lnfra, nota 127. Aipatu izendapenerako arrazoien artean aipatzen dira printzeak jaun horri Artzibarko jaurerria emateko arrazoi berberak: \u201cpor que le rendi\u00f3 su deudo debido de naturaleza, e por libertar nuestra persona, e poner en libertad, quiso poner \u00e9 puso la persona suya en raenas por Nos en la preson, donde Nos, en nuestra persona, fincabamos detenido et preso, en la preson \u00e9 c\u00e1rcel de Zaragoza, por el seinor rey nuestro seinor el padre\u201d.<\/em><\/p>\n

    (3).<\/strong><\/em> Jaurerriak eta herri horiek hauxe ordaintzen zuten zentso-tituluarekin: alde batera, 180 tarja, eta beste aldera, 18 tarja eta 12 kornada, errotarengatik; baina zor hori kitatu zuten, batera kantitate hau ordainduta: 4.516 rs. de piara doble<\/em>. AGN. Mercedes Reales. 24. liburua, 170. Extracta YANGUAS, Diccionario \u2026 T-III, , 2 17.<\/p>\n

    (4).<\/strong><\/em> Oloriz eta Urrobi herriak andere Leonorrek eman zizkion dohaintzan Joan Egurbidekoari, emaniko zerbitzuen saritan, eta gizon horrek haien dermio, mendi, larre eta ur guztiak jaso zituen, betirako jaso ere, eta \u201chacer de todo a su propia voluntad\u201d.<\/em> AGN. Comptos atala, 159. kutxa, n\u00b0 50. Extracta YANGUAS, Diccionario \u2026 ,, T-1, 268 y 287 eta T-III, 145. Urrobi herria Arrieta eta Saraguetako auzokideei lagatzeari dagokionez, aipatu lagapenetik kanpo utzi zen Urrobin auzotasuna zuten aitoren semeen eskubidea. YANGUAS Y MIRANDA, J., Diccionario \u2026 T-III, , 34, 145 eta 465. Hainbat auzi gertatu ziren Urrobiko dermioei buruz, garai hartan jada jenderik ez zuena. 1482ko auziaren gainean, epai arbitrarioa eman zen, eta beste bat, erregearen ondarearen eta Saraguetako, lmizkozko eta Urdirozko auzokideen artean, 1496koa. YANGUAS Y MIRANDA, J., Diccionario \u2026 , T-III, 465.<\/p>\n

    (5).<\/strong><\/em> Nagoreko Jaurerria, 1200 urte inguruan, \u201cmerkatuko alkatearen\u201d \u201cosatuetako\u201d bat zen.<\/strong> \u201cOstatu\u201d horiek merkatuko alkateendako ostatu etxeak ziren, eta merkatua egiten zen herri bakoitzean zegoen. Alkateei ematen zitzaien zerbitzuetako bat zen, baina ez haiei bakarrik, baita merio, oinetxe-jaun eta gizon aberatsei ere. Etxe horiek alkateendako dotazio bidetik ordaintzen zituzten zergak, baina salbuetsiak zeuden beste etxe batzuen gaineko zergak ordaintzetik, \u201ccasas escusadas\u201d baitziren. FGN, 5, 3, 14, YANGUAS Y MIRANDA, J., Diccionario \u2026 , T-III, 357; egile berarena: Diccionario de los Fueros y Leyes de Navarra\u2026 , 5. oharra.<\/p>\n

     <\/p>\n

    \"gorraitz<\/a><\/p>\n

    Artzibarko armarria. Armarriak.<\/strong><\/p>\n

    Ez dakigu Artzibarko armarriaren jatorria. Urtasunek honela deskribatu zuen (1970):<\/p>\n

    \u201cArtzibarko armarria azur da eta zuhaitz sinople bat (berdea), eta haren gainean zilarrezko bi ezpata, sotuer moldean gurutzatuta, balantza bati eusten dioten urrezko heldulekuekin, eta balantza justiziaren ikurra da\u201d.<\/em><\/p>\n

    Artzibarko armarriaren deskribapena da. Inguruko ibarrek auzokide guztiendako zuten armarria, XV. mendean biztanle guztiendako kaparetasuna lortu zutelako (Aezkoan edo Zaraitzun, adibidez).<\/p>\n

    Artzibarren, erregeen, nobleen eta monasterioen herriak zeudenez,auzokideek ez zuten armarria erabiltzen. Atari batzuetan dauden armarriak herriko jaunarenak ziren: Arrieta, Azparren, Uritz\u2026 eta, horregatik, Artzibarko armarria ez da etxeetan ageri.<\/p>\n

    Herrietako armarri zerrenda egina dago, eta Nagoreko Ibar Etxeko leihateetan daude bilduta. Badirudi batzuk herriko jaunenak direla, eta beste batzuen jatorria ikertzeko dago.<\/p>\n

    Nafarroako Erresumako Armarri Liburuko armarriak, 1575. <\/strong><\/em>Liburuan, ibar batzuetako armarriak ageri dira, bai eta erresumako nobleenak ere. Besteak beste, Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkari ageri dira; ez, ordea, Artzibarkoa, beharbada artean ere Ibarrak armarririk ez zuelako, eta Ibarreko nobleena baizik ez dira ageri. Ondoren, irudietan daude ikusgai, eta herri bakoitzaren atalean ere eman eta azaldu ditugu. Jauregiotako armarriak dira: Uritz, Orotz Beteluko bi, \u2013 \u201cde suso y de yuso\u201d-<\/em>, \u00a0Arrieta, Azparren, Gurpideko bi bertsio, edo Artziko jaunarena.<\/p>\n

    \"harmarri<\/a> \"harmarri<\/a>
    \n<\/a>     \"harmarri<\/a> \"harmarri<\/a> \"harmarri<\/a> \"harmarri<\/a> \"harmarri<\/a><\/p>\n

    \"harmarri<\/a><\/p>\n

    \"harmarri<\/a><\/p>\n

    <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gaur egun, ez dakigu noiz eta nola sortu zen gure Ibarra. Lehen agiriak XII. mendekoak dira, eta Ibarraz mintzo zaizkigu; beraz, mende hartarako antolatua zegoen Ibarreko administrazio gunea.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2644,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[13],"tags":[33,64,65,62,63,66,67,39,38,37,32],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2938"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2938"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2938\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2644"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.valledearce.com\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}